{"id":141,"date":"2022-08-03T16:43:00","date_gmt":"2022-08-03T16:43:00","guid":{"rendered":"https:\/\/czarownice.strzygaradzi.com.pl\/czarownice\/?p=141"},"modified":"2022-08-06T17:06:20","modified_gmt":"2022-08-06T17:06:20","slug":"fakty-i-mity-o-czarownicach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/czarownice.strzygaradzi.com.pl\/czarownice\/2022\/08\/03\/fakty-i-mity-o-czarownicach\/","title":{"rendered":"Fakty i Mity o Czarownicach"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

„…Oskar\u017conego wprowadza si\u0119 do izby tortur, gdzie najprzewielebniejszy biskup i czcigodny ojciec inkwizytor jeszcze raz go zapytuj\u0105. Je\u015bli si\u0119 nie przyzna, rozbiera si\u0119 go i rozpoczyna tortury”.<\/em> <\/strong><\/p>\n\n\n\n

                                                 Tomasz Menghini<\/strong>                                                                                                                             <\/p>\n\n\n\n

  „Praktyka urz\u0119du \u015awi\u0119tej Inkwizycji, czyli \u015awi\u0119ty Arsena\u0142”<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dzie\u0142o dedykowane papie\u017cowi Innocentemu XII, by\u0142emu inkwizytorowi <\/strong>i nuncjuszowi w Polsce,.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

 Szekspir:  \u201eW obliczu kata cz\u0142owiek przyzna si\u0119 do wszystkiego\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Czary i stosy w Polsce\u00a0\u00a0 \u00a0 <\/strong><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W<\/strong>iele razy ju\u017c stwierdzano, \u017ce Polska ustrzeg\u0142a si\u0119 szale\u0144stwa polowa\u0144 na czarownice, i bior\u0105c pod uwag\u0119 to, co dzia\u0142o si\u0119 w Europie Zachodniej \u2014 na pewno nasz kraj wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 pozytywnie. Ani proces\u00f3w nie by\u0142o tu du\u017co, ani inkwizycja w Polsce (faktycznie zniesiona w 1572 r.) i jej rami\u0119, czyli dominikanie (sprowadzeni do Polski przez biskupa krakowskiego Iwo Odrow\u0105\u017ca w roku 1222), nie wykazywa\u0142a si\u0119 takim \u201ez\u0119bem” jak w innych krajach. Ale s\u0105 opinie badaczy europejskich stwierdzaj\u0105cych, co nast\u0119puje: „Najostrzejszy przebieg mia\u0142y polowania na czarownice odbywaj\u0105ce si\u0119 na terenach Niemiec, Szwajcarii, Francji, Polski i Szkocji (…).” (cytat z H. Ellerbe, op. cit., powo\u0142uj\u0105cej si\u0119 na: Levack, \u201eThe Witch-Hunt in Early Modern Europe”, s. 105). Przy niepewnych i do\u015b\u0107 ostro\u017cnych obliczeniach okre\u015bla si\u0119 liczb\u0119 ofiar na terenach Rzeczpospolitej na kilka tysi\u0119cy! Podstawowe opracowanie tej materii nale\u017cy do Bohdana Baranowskiego (Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, 1952). Autor oszacowa\u0142 liczb\u0119 ofiar polowania na czarownic w Polsce na ok. 10 tysi\u0119cy. W FiMu kaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 sugeruj\u0105cy, \u017ce spalonych w Polsce czarownic mog\u0142o by\u0107 nawet 30 tysi\u0119cy, niekt\u00f3rzy szacuj\u0105 ich liczb\u0119 jeszcze wy\u017cej. S\u0105dzimy jednak, \u017ce te przypuszczenia dokonane zosta\u0142y na wyrost.<\/p>\n\n\n\n

     W<\/strong> artykule z Focusa<\/em> nr 2\/2001 autorka, pisz\u0105c\u0105 do\u015b\u0107 proko\u015bcielnie poprzez minimalizowanie znaczenia tych zbrodni, oszacowa\u0142a jednak liczb\u0119 ofiar w Polsce na 15 tysi\u0119cy.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

         P<\/strong>rze\u015bled\u017amy \u015blady nietolerancji, a nawet zbrodni, tylko na podstawie \u017ar\u00f3de\u0142 dotycz\u0105cych jednej diecezji \u2014 kaliskiej i tylko na przestrzeni 80 lat. W\u0142a\u015bnie w aktach miejskich mo\u017ce znajdowa\u0107 si\u0119 jeszcze wiele tajemnic i nieznanych szerzej fakt\u00f3w oraz nazwisk ofiar.<\/p>\n\n\n\n

          I<\/strong> tak:
1542 r. \u2014 ekscesy anty\u017cydowskie w Kaliszu, profanacja synagogi i pism Tory,
1561 r. \u2014 kr\u00f3l Zygmunt August nakaza\u0142 w\u0142adzom miejskim oddawa\u0107 pod s\u0105d ko\u015bcielny wszystkich innowierc\u00f3w,
1574 r. \u2014 biskup Stanis\u0142aw Karnkowski sprowadza jezuit\u00f3w do Kalisza i Poznania w celu walki z innowiercami w Wielkopolsce,
1580 r. \u2014 pierwsze w Kaliszu procesy o czary (Barbara z Radomia skazana na spalenie),
1584 r. \u2014 pewn\u0105 kobiet\u0119 oskar\u017cono o czary i wygnano z miasta,
1587 r. \u2014 procesy o czary (brak szczeg\u00f3\u0142\u00f3w),
1616 r. \u2014 spalenie znachorki Reginy ze Stawiszyna,
1620 r. \u2014 szanta\u017c wobec pewnego mieszczanina, \u017ce je\u015bli w ci\u0105gu 2 tygodni nie przejdzie z protestantyzmu na katolicyzm zostanie wygnany z miasta.<\/p>\n\n\n\n

         K<\/strong>alisz, jak wiele miast mia\u0142 te\u017c w\u0142asnego \u201etw\u00f3rc\u0119” antysemickich pisemek \u2014 by\u0142 nim Sebastian Sleszkowski, wspomniany przez nas nadworny lekarz Zygmunta III, zabraniaj\u0105cy leczy\u0107 si\u0119 u \u017cydowskich lekarzy. (Dane opr. na podstawie stron internetowych miasta Kalisza).Wiele podobnych zapis\u00f3w mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w aktach innych miast. Na przyk\u0142ad Opalenica:<\/p>\n\n\n\n

1652 r. opalenicki s\u0105d miejski uzna\u0142 Marusz\u0119 Staszkow\u0105 z Jastrz\u0119bnik za czarownic\u0119 i skaza\u0142 na spalenie na stosie;
1660 r. to kolejne procesy czarownic; spalone na stosie zostaj\u0105: Ewa Ka\u0142uszyna, Dorota Mielkowa, Jadwiga Rybaczka, Katarzyna Moskwina, Agnieszka Odrobina.<\/p>\n\n\n\n

Eskalacja polskich proces\u00f3w o czary przypada na XVII w., Wiek kontrreformacji.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        W<\/strong> samej Wielkopolsce i w okolicach stosy p\u0142on\u0119\u0142y w Rydzynie, Tomy\u015blu, Bedlewie, Opalenicy, Srocku, Trzemesznie, Witkowie, W\u0105growcu, Poznaniu, Zb\u0105szyniu. W aktach miejskich tego ostatniego miasta zachowa\u0142 si\u0119 np. taki opis relacjonuj\u0105cy przebieg procesu o czary: w 1681 roku odby\u0142o si\u0119 w tu posiedzenie s\u0105du, w trakcie, kt\u00f3rego kilkunastu osobom, miedzy innymi Krystynie Flanderce ze Starej Kramnicy i Jadwidze Ciemnej z Pierszyna zarzucano udzia\u0142 w sabacie czarownic na \u0141ysej G\u00f3rze, jak r\u00f3wnie\u017c to, \u201e\u017ce przyczynili narodowi wiele szk\u00f3d w bydle i koniach oraz za pomoc\u0105 czar\u00f3w swoich robili \u017cywe koniki polne z koniczyny<\/em>” (sic! Tak jest w aktach). Jak uwierzy\u0107 w to, \u017ce wierzono w to?!<\/p>\n\n\n\n

          [Dane te dotycz\u0105ce wy\u0142\u0105cznie Wielkopolski podaje R. Borowczak w G\u0142osie Wielkopolskim z 18 kwietnia 1997 r.] Uciele\u015bnienie polskiego katolicyzmu ksi\u0105dz Chmielowski z ca\u0142\u0105 powag\u0105 pisze, \u017ce: „czarownice wyrzekaj\u0105 si\u0119 wiary, Chrystusa Pana (…), czarta za pana obieraj\u0105c<\/em>„. Powszechnie wierzono w sabaty czarownic, i jeszcze dzi\u015b ka\u017cdy wie, co to takiego \u0141ysa G\u00f3ra.<\/p>\n\n\n\n

     W<\/strong>y\u017cej mowa by\u0142a o szkodach w koniach i bydle, \u2014 bo te\u017c czarownice spe\u0142nia\u0142y (jak zreszt\u0105 i inne prze\u015bladowane mniejszo\u015bci, np. \u017bydzi) rol\u0119 \u201ekoz\u0142a ofiarnego” albo w mniej dramatycznej formie \u201etematu zast\u0119pczego”. Zgin\u0119\u0142y konie \u2014 kto\u015b musi by\u0107 winny. Gniew ludzi spowodowany jakimi\u015b traumatycznymi wydarzeniami kumulowano i obracano na wybrane ofiary. Takie, kt\u00f3re by\u0142y w zasi\u0119gu r\u0119ki, bezbronne, idealne jako obiekt s\u0142u\u017c\u0105cy do wy\u0142adowania gniewu, frustracji, w\u0105tpliwo\u015bci. Inaczej mo\u017ce trzeba by ludowi t\u0142umaczy\u0107, dlaczego dobry B\u00f3g dopuszcza do takich wydarze\u0144 i dlaczego kap\u0142ani, cho\u0107 tak bliscy sfery boskiej, s\u0105 bezradni wraz ze swym splendorem, bogactwem i nadzwyczajnymi rzekomo prerogatywami\u2026 Kropid\u0142a nie pomaga\u0142y jako\u015b wobec choroby byd\u0142a. Nic, zatem dziwnego, \u017ce w\u0142a\u015bnie w ci\u0119\u017ckich czasach we Lwowie, gdy w roku 1651 wybuch\u0142a epidemia, rozp\u0119ta\u0142y si\u0119 procesy i zap\u0142on\u0119\u0142y stosy.<\/p>\n\n\n\n

     S<\/strong>woist\u0105 zemst\u0119 na Ko\u015bciele, cho\u0107 mo\u017ce wcale nie\u015bwiadomie wywar\u0142y kobiety oskar\u017cone o czary podczas procesu w Nysie na \u015al\u0105sku (nie nale\u017c\u0105cym wtedy do Polski), gdzie podczas tortur pi\u0119tnastu \u201eczarownic” pad\u0142o pewne zeznanie, kt\u00f3re dodaje sytuacji swoistej tragicznej pikanterii \u2014 kobiety wskaza\u0142y bowiem na …Biskupa jako najpot\u0119\u017cniejszego czarownika!!! Lud, cho\u0107 to jego sfery dotyka\u0142 najcz\u0119\u015bciej koszmar stosu, trzymany w ciemnocie i pod\u017cegany przez ksi\u0119\u017ce kazania, a tak\u017ce g\u0142odny rozrywki, jak\u0105 by\u0142o ogl\u0105danie ka\u017ani, wprost nie znosi\u0142 sytuacji, gdy s\u0105d uniewinnia\u0142 oskar\u017conych o czary. W takich sytuacjach nieraz dochodzi\u0142o do lincz\u00f3w. Na takim w\u0142a\u015bnie tle dosz\u0142o w Gnie\u017anie do zamieszek w roku 1690.<\/p>\n\n\n\n

     N<\/strong>asilenie proces\u00f3w nast\u0105pi\u0142o, gdy w kraju w roku 1614 ukaza\u0142o si\u0119 t\u0142umaczenie s\u0142ynnego dzie\u0142a \u201eM\u0142ot na czarownice”, dokonane przez Stanis\u0142awa Z\u0105bkowica z Krakowa. T\u0142umaczenie to by\u0142o szeroko znane, a ksi\u0119\u017ca ch\u0119tnie si\u0119 nim pos\u0142ugiwali w kazaniach. Nie brak by\u0142o i dzie\u0142 oryginalnych, nie przek\u0142ad\u00f3w. W roku 1595 wysz\u0142a w Krakowie ksi\u0105\u017cka: \u201ePogrom, czarnoksi\u0119skie b\u0142\u0119dy, latawc\u00f3w zdrady i alchemickie fa\u0142sze, jak rozprasza Stanis\u0142aw z G\u00f3r Poklatecki”. Innym dzie\u0142em by\u0142a np. \u201eCzarownica powo\u0142ana, albo kr\u00f3tka nauka i przestroga ze strony czarownic” og\u0142oszone w Poznaniu 1639 roku.<\/p>\n\n\n\n

     F<\/strong>orma dochodzenia s\u0105dowego o czary przysz\u0142a do Polski z Niemiec. \u015awiadczy o tym to\u017csamo\u015b\u0107 procedury s\u0105dowej opartej na prawie magdeburskim, a w szczeg\u00f3lno\u015bci na tzw. Zwierciadle saskim. Post\u0119powanie z pos\u0105dzan\u0105 o czary mog\u0142o wygl\u0105da\u0107 tak: rzekoma czarownica sadzana by\u0142a na specjalnej tzw. \u0142awie tortur, aby nie dotyka\u0142a pod\u0142ogi lub ziemi stopami. Do tortur oskar\u017cona lub oskar\u017cony byli przez kata rozbierani prawie do naga, „wszak\u017ce wstyd przyrodzony maj\u0105c nakryty” (ach, ta delikatno\u015b\u0107 obyczaj\u00f3w!). Wierzono, \u017ce diabe\u0142 mo\u017ce zagnie\u017adzi\u0107 si\u0119 we w\u0142osach pos\u0105dzonej o czary, wi\u0119c golono je i to bez u\u017cycia myd\u0142a, aby przyda\u0107 rzekomej czarownicy wi\u0119cej cierpie\u0144. Wreszcie nast\u0119powa\u0142 etap w\u0142a\u015bciwy, ale nie mo\u017cna o tym pisa\u0107 bez wzdragania si\u0119, zatem poniechamy opisu \u2014 chyba wszyscy wiedz\u0105 jak wygl\u0105da\u0142y inkwizycyjne tortury. Nale\u017cy te\u017c doda\u0107, \u017ce narz\u0119dzia tortur nosi\u0142y nierzadko bogobojne napisy, i nie omieszkano cz\u0119sto polewa\u0107 je \u015bwi\u0119con\u0105 wod\u0105. To si\u0119 nazywa moralno\u015b\u0107! Sprawami o czary jako problemem karnym zaj\u0105\u0142 si\u0119 sejm Rzeczpospolitej w 1543 roku, oddaj\u0105c te sprawy pod jurysdykcj\u0119 duchowie\u0144stwa. Ale w razie czyjejkolwiek szkody wynikaj\u0105cej z czar\u00f3w, s\u0105dy \u015bwieckie mia\u0142y prawo mieszania si\u0119 do rozpoznawania przest\u0119pstwa. Skutkiem tego sprawy o czary przesz\u0142y praktycznie do s\u0105d\u00f3w \u015bwieckich miejskich. Statut litewski oddawa\u0142 je pod jurysdykcje starost\u00f3w. To prawo obowi\u0105zywa\u0142o a\u017c do konstytucji sejmowej z roku 1776.<\/p>\n\n\n\n

     W<\/strong> Polsce o czary oskar\u017cano prawie wy\u0142\u0105cznie kobiety ch\u0142opskiego i mieszcza\u0144skiego pochodzenia, cz\u0119sto znachorki i zielarki, na szlachcianki nie \u015bmiano nastawa\u0107. Po wojnie trzydziestoletniej i w klimacie kontrreformacji tak\u017ce u nas nast\u0105pi\u0142o nasilenie prze\u015bladowa\u0144 heretyk\u00f3w i rzekomych czarownic. Jeden z ostatnich proces\u00f3w o czary odbywa\u0142 si\u0119 w 1775 r. (w Doruchowie k. Wielunia). Tam kilkana\u015bcie kobiet poddano pr\u00f3bom wody, a potem umieszczono w beczkach maj\u0105cych specjalne otwory na g\u0142ow\u0119. Oczywi\u015bcie okrucie\u0144stwo okraszono religijnymi has\u0142ami \u2014 na beczkach kryj\u0105cych storturowane cia\u0142a tych kobiet umieszczano bogobojne napisy. W ko\u0144cu kobiety spalono. A je\u015bli kt\u00f3ra\u015b z nich mia\u0142a c\u00f3rk\u0119, nie omieszkano na wszelki wypadek jej wych\u0142osta\u0107. Sprawa w Doruchowie poruszy\u0142a opini\u0119 szlacheck\u0105, sejm podj\u0105\u0142 stosowne uchwa\u0142y, ale jeszcze i to nie zako\u0144czy\u0142o definitywnie proces\u00f3w o czary, kt\u00f3re odby\u0142y si\u0119 jeszcze w Zago\u015bciu i \u017bywcu.<\/p>\n\n\n\n

Rzeczpospolita w blasku stos\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        Z<\/strong>iemie polskie w czasach wielkich europejskich polowa\u0144 na czarownice by\u0142y niczym spokojna wyspa na oceanach g\u0142upoty i ob\u0142\u0119du. Wprawdzie i tutaj zdarza\u0142y si\u0119 procesy finalizowane rozpaleniem stosu, jednak\u017ce zar\u00f3wno ilo\u015bci\u0105, jak i form\u0105, dalekie by\u0142y od wydarze\u0144, kt\u00f3re zdominowa\u0142y \u00f3wczesn\u0105 Europ\u0119. Trudno jest dzisiaj jednoznacznie okre\u015bli\u0107, co zdecydowa\u0142o o tak lekkim przej\u015bciu Polski przez t\u0105 straszn\u0105 chorob\u0119 tocz\u0105c\u0105 kraje o\u015bcienne. Stanis\u0142aw Z\u0105bkowic w przedmowie do t\u0142umaczonego przez siebie \u201eM\u0142ota na czarownice\u201d, otwarcie narzeka, i\u017c w Polsce s\u0105dy czar\u00f3w nie karz\u0105, bo w nie ludzie nie wierz\u0105, albo, je\u015bli wierz\u0105, lekce je wa\u017c\u0105<\/em>. Nie spos\u00f3b nawet w przybli\u017ceniu oszacowa\u0107, ile polskich niewiast ocali\u0142o \u017cycie dzi\u0119ki owemu narodowemu lekcewa\u017ceniu sprawy czarostwa, kt\u00f3re zdawa\u0142o si\u0119 wynika\u0107 ze zwyk\u0142ego zdrowego rozs\u0105dku mieszka\u0144c\u00f3w Rzeczpospolitej. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegrali tu r\u00f3wnie\u017c polscy duchowni, kt\u00f3rzy od pocz\u0105tk\u00f3w XVII wieku otwarcie, a dosadnie, pi\u0119tnowali wszelkie przejawy g\u0142upoty, ciemnoty i zabobonu, kt\u00f3re prowadzi\u0142y do tak wielu krwawych ka\u017ani rzekomych czarownic. Szczeg\u00f3lnie mocno \u201e\u0142owc\u00f3w czarownic\u201d zwalcza\u0142 Florian Czartoryski, biskup kujawski, grzmi\u0105cy na nadu\u017cycia s\u0105d\u00f3w \u015bwieckich, zgodnie z prawem magdeburskim zajmuj\u0105cych si\u0119 sprawami o czary. Do kanonu przesz\u0142o tak\u017ce stwierdzenie Krzysztofa Opali\u0144skiego, \u017ce im g\u0142upszy s\u0119dzia (a najpewniej i analfabeta), tym pewniejszy wyrok.<\/em> Wszystko to razem doprowadzi\u0142o w roku, 1703 do reskryptu kr\u00f3la Augusta II, kt\u00f3ry zabrania\u0142 s\u0105dzi\u0107 spraw czarownic s\u0119dziom miejskim pod kar\u0105 tysi\u0105ca dukat\u00f3w, a wiejskim pod kar\u0105 \u015bmierci. Ostatecznym krokiem sta\u0142o si\u0119 uchwalenie przez sejm 1776 roku osobnej konstytucji zabraniaj\u0105cej dochodzenia spraw o czary za pomoc\u0105 tortur, za\u015b kar\u0119 \u015bmierci w tych przypadkach zniesiono na zawsze. By\u0142 to niew\u0105tpliwy akt zwyci\u0119stwa cywilizacji nad mrokami zabobonu, tym wi\u0119cej m\u00f3wi\u0105cy o polskiej my\u015bli, \u017ce niemal r\u00f3wnocze\u015bnie z uchwaleniem owych postanowie\u0144, we wsi Mora, le\u017c\u0105cej w g\u00f3rskiej prowincji Dalekarlii, nale\u017c\u0105cej do protestanckiej Szwecji, wyznaczona przez kr\u00f3la komisja, wesp\u00f3\u0142 z miejscowym duchowie\u0144stwem oraz s\u0119dziami, w jednym dniu spali\u0142a na stosie 72 stare kobiety i 15 dzieci obwinianych o czary. C\u00f3\u017c jednak Szwedzi z ich paleniem starych bab lub niedorozwini\u0119tych dzieci? W tym samy przecie\u017c czasie, w Szwajcarii oraz Bawarii, kpi\u0105c sobie z protestanckiego pragmatyzmu, r\u00f3wnie ch\u0119tnie, co stare baby palono r\u00f3wnie\u017c i m\u0142ode kobiety. Na trzy lata przed reskryptem<\/em> kr\u00f3la Augusta II, parlament angielski wyda\u0142 prawo, moc\u0105, kt\u00f3rego kobiety, oszukuj\u0105ce m\u0119\u017cczyzn sztucznymi wdzi\u0119kami<\/em>, maj\u0105 by\u0107 skazywane na t\u0119 sam\u0105 kar\u0119, jaka ustanowiona jest przeciw czarom. Anglicy, jak wida\u0107, w odr\u00f3\u017cnieniu od mieszka\u0144c\u00f3w Rzeczpospolitej niezwykle powa\u017cnie traktowali zagro\u017cenie p\u0142yn\u0105ce z magii oraz urok\u00f3w, kt\u00f3rymi kobiety zwyk\u0142y wabi\u0107 bezbronnych m\u0119\u017cczyzn.<\/p>\n\n\n\n

         T<\/strong>rudno jednak por\u00f3wnywa\u0107 Polsk\u0119 z krajem, w kt\u00f3rym ostatni proces oparty na przepisach dotycz\u0105cych spraw o czary, zosta\u0142 przeprowadzony (z wyrokiem skazuj\u0105cym) w czasie II Wojny \u015awiatowej.<\/p>\n\n\n\n

         N<\/strong>iemniej i u nas, r\u00f3wnie\u017c po aktach wydanych przez sejm 1776 roku, zdarza\u0142y si\u0119 wr\u0119cz makabryczne przyk\u0142ady na \u017cyw\u0105 ci\u0105gle tradycj\u0119 radzenia sobie z babami pos\u0105dzanymi, o czarostwo. Znane szeroko s\u0105 wspomnienia Zygmunta, Glogera, kt\u00f3ry dzieckiem jeszcze b\u0119d\u0105c mia\u0142 okazj\u0119 zapozna\u0107 si\u0119 osobi\u015bcie z si\u0142\u0105 ludowego zabobonu. Jak opisuje to m.in. w swojej \u201eEncyklopedii staropolskiej\u201d, oko\u0142o roku 1860, w czasie trwania zagra\u017caj\u0105cej wiosennym siewom czerwcowej suszy, na dw\u00f3r jego ojca w wsi Je\u017cewie pod Tykocinem przysz\u0142o kilku w\u0142o\u015bcian ze skarg\u0105 na niejak\u0105 Piotrow\u0105 Miastowsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 pos\u0105dzali o \u201erozp\u0119dzanie chmur?. Jako dow\u00f3d praktyk czarnoksi\u0119skich przytaczali zdarzenie, kt\u00f3rego pono\u0107 sami kilkakrotnie byli \u015bwiadkami, i\u017c Piotrowa wyszed\u0142szy ze swojej budy i obejrzawszy zbieraj\u0105ce si\u0119 chmury m\u00f3wi\u0142a zawsze: pewnie deszczu nie b\u0119dzie!<\/em>, po czym bieg\u0142a z konewk\u0105 po wod\u0119 do pobliskiego stawu. A nabrawszy ju\u017c wody do tej konwi, machn\u0119\u0142a ni\u0105 raz w jedn\u0105, raz w druga stron\u0119, na co chmury si\u0119 rozchodzi\u0142y i deszcz pada\u0142 gdzie\u015b indziej. Prosili, wi\u0119c bogobojni w\u0142o\u015bcianie o nic wi\u0119cej, jak tylko o pozwolenie na sp\u0142awienie baby w sadzawce dla dokumentnego przekonania si\u0119, czy u\u017cywa\u0142a czar\u00f3w do rozp\u0119dzania chmur<\/em>. Tym razem wprawdzie wie\u015bniacy musieli obej\u015b\u0107 si\u0119 bez stosowania tak pewnych metod wykrywania czarownicy i zgromieni dosadnie przez pana na Je\u017cewie rozeszli si\u0119 do domu. Nie ma jednak w\u0105tpliwo\u015bci, co do tego, jak sko\u0144czy\u0142aby si\u0119 ta historia dla starej Piotrowej, gdyby nie obecno\u015b\u0107 we wsi dworu. <\/p>\n\n\n\n

         N<\/strong>ieco wcze\u015bniejszym, acz bardziej groteskowym przyk\u0142adem godnym autorstwa samego mistrza Gombrowicza, by\u0142o zdarzenie maj\u0105ce miejsce na Bia\u0142ej Rusi, gdzie rz\u0105dca d\u00f3br rodziny Tyszkiewicz\u00f3w, spaliwszy uprzednio sze\u015b\u0107 wied\u017am, pisze nast\u0119pnie w li\u015bcie do JW. Pana: zbieram teraz wod\u0119 \u015bwi\u0119con\u0105 z dziesi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w i b\u0119d\u0119 na niej kisiel warzy\u0142; m\u00f3wi\u0105, \u017ce zlec\u0105 si\u0119 wszystkie czarownice i b\u0119d\u0105 kisiela prosi\u0107 \u2013 to\u017c b\u0119d\u0119 mia\u0142, co do czynienia.
<\/em>
         J<\/strong>ednak\u017ce najwi\u0119kszy i zarazem najg\u0142o\u015bniejszy proces czarownic w dawnej Polsce mia\u0142 miejsce na rok przed sejmem konfederacyjnym, w 1775 roku, we wsi Doruchowie, w powiecie ostrzeszowskim, ziemi Wielu\u0144skiej, na granicy ze \u015al\u0105skiem.
<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Polskie Salem<\/strong><\/p>\n\n\n\n

         F<\/strong>akt, i\u017c tak dobrze znamy histori\u0119 procesu w Doruchowie, zawdzi\u0119cza\u0107 mo\u017cna niespotykanym w polskich warunkach rozmiarom tragedii, kt\u00f3ra si\u0119 tam rozegra\u0142a. Wiele, co prawda rzeczy zwi\u0105zanych z wydarzeniami w \u201epolskim Salem\u201d pozostaje jedynie w sferze domys\u0142\u00f3w, jednak to, czego mo\u017cemy by\u0107 pewni, przedstawia sob\u0105 wystarczaj\u0105co szczeg\u00f3\u0142owy obraz, aby stwierdzi\u0107, i\u017c mamy tu do czynienia z czym\u015b wi\u0119cej ni\u017ali tylko z ciemnot\u0105 i zabobonem.

          A<\/strong> zacz\u0119\u0142o si\u0119 wszystko od pewnej doruchowskiej wie\u015bniaczki imieniem Dobra, kt\u00f3ra wraz z m\u0119\u017cem \u2013 odmie\u0144cem mieszka\u0142a nieopodal probostwa. M\u0105\u017c Dobrej, Kazimierz, budzi\u0142 w wioskowych ch\u0142opach instynktown\u0105 niech\u0119\u0107 i podejrzliwo\u015b\u0107, bo nie do\u015b\u0107, \u017ce \u017con\u0119 swoj\u0105 z przedziwn\u0105 atencj\u0105 traktowa\u0142, to jeszcze do tego nie pi\u0142.<\/p>\n\n\n\n

         W<\/strong> gospodarstwie Dobrej i Kazimierza by\u0142 sad, a w nim najlepsze w okolicy gruszki. Po te owoce zwyk\u0142a posy\u0142a\u0107 s\u0142u\u017cb\u0119 pani Stokowska rezyduj\u0105ca w pobliskim dworze. I \u017cycie w Doruchowie p\u0142yn\u0119\u0142o swym leniwym tempem, a\u017c do dnia, w kt\u00f3rym jejmo\u015b\u0107 pani Stokowska dosta\u0142a \u201ezastrza\u0142u\u201d w palec. Dziwnym trafem, mniej wi\u0119cej r\u00f3wnocze\u015bnie z powstaniem owego zastrza\u0142u (ropnego zapalenia grzbietowej cz\u0119\u015bci palca), w\u0142osy pani Stokowskiej pocz\u0105\u0142 skr\u0119ca\u0142 tzw. ko\u0142tun, kt\u00f3ry, tak jak i zastrza\u0142, powstaje najcz\u0119\u015bciej w skutek nieprzestrzegania elementarnych zasad higieny. Czym pr\u0119dzej pos\u0142ano, wi\u0119c po lokaln\u0105 bab\u0119 \u2013 zielar\u0119, kt\u00f3ra s\u0142yn\u0119\u0142a odczynianiem wszelkich chor\u00f3b? Ta, ledwie wesz\u0142a do komnaty pani Stokowskiej, zacz\u0119\u0142a wo\u0142a\u0107 strasznym g\u0142osem: Wied\u017amy! Wied\u017amy! Zada\u0142y ko\u0142tuna. Dobra pierwsza.<\/em> Po czym poda\u0142a imiona kilku jeszcze kobiet, kt\u00f3re poprzez swe znajomo\u015bci zi\u00f3\u0142 oraz leczenia powszechnych chor\u00f3b, mog\u0142y stanowi\u0107 dla niej lokaln\u0105 konkurencj\u0119. <\/p>\n\n\n\n

          P<\/strong>an Stokowski natychmiast zarz\u0105dzi\u0142 aresztowania. Oskar\u017cenie by\u0142o ci\u0119\u017ckie: Dobra pod postaci\u0105 gruszek sprzedawa\u0142a dziedziczce myszy i w ten spos\u00f3b zada\u0142a jej ko\u0142tuna. Ju\u017c wcze\u015bniej nar\u00f3d podejrzewa\u0142, \u017ce w ka\u017cdy czwartek lokalne czarownice wylatywa\u0142y na miot\u0142ach ku \u0141ysej G\u00f3rze \u2013 kamiennemu wzniesieniu le\u017c\u0105cemu nieopodal Doruchowa, gdzie odbywa\u0142y dzikie orgie z diab\u0142ami. Dzisiaj wiemy ju\u017c, \u017ce tamtejsi wie\u015bniacy na czele z panem Stokowskim, kt\u00f3rego psychika od dawna pozostawa\u0142a w sporym rozchwianiu, \u017cyli w nieustaj\u0105cej psychozie strachu przed wied\u017amami od wiek\u00f3w terroryzuj\u0105cymi le\u017c\u0105cy nieopodal \u015al\u0105sk i ziemi\u0119 niemieck\u0105.

          Z<\/strong>godnie z przepisami opracowanymi przez uczonego prawnika Jakuba Czechowicza, a zawartymi w jego dziele pt. \u201ePraktyka kryminalna\u201d z 1769 roku, 14 kobiet oskar\u017conych o czary poddano pr\u00f3bie p\u0142awienia. Skr\u0119powane powrozami, spuszczano z mostu do pobliskiego stawu.<\/p>\n\n\n\n

          Z<\/strong>godnie z zasad\u0105 przez nas ju\u017c opisan\u0105, wszystkie z nich, dzi\u0119ki noszonym w tych czasach obszernym strojom ludowym, mimo wi\u0119z\u00f3w bez problemu utrzymywa\u0142y si\u0119 na powierzchni wody. Nie tonie! Czarownica!<\/em> \u2013 Wo\u0142a\u0142 dziedzic, na wszelki wypadek zaj\u015bcie ca\u0142e obserwuj\u0105c z wysoko\u015bci gotowego do natychmiastowej ucieczki konia. Kobiety ogolono dokumentnie, acz niezbyt delikatnie, aby \u017caden diabe\u0142 w ich w\u0142osach schronienia nie znalaz\u0142. Nast\u0119pnie wpakowano do beczek, w kt\u00f3rych dla bezpiecze\u0144stwa zosta\u0142y przeniesione na miejsce w\u0142a\u015bciwego procesu, wiadomym by\u0142o, bowiem, \u017ce czarownica w kontakcie z ziemi\u0105 si\u0142 nowych nabywa. Aby za\u015b w pe\u0142ni uchroni\u0107 si\u0119 przed czarodziejskim atakiem z ich strony, oskar\u017cone owini\u0119to dodatkowo w p\u0142\u00f3tna z napisem \u201eJezus+Maryja+J\u00f3zef\u201d.<\/p>\n\n\n\n

          I<\/strong> tak, zgodnie z uczon\u0105 procedur\u0105 i nie zwa\u017caj\u0105c na protesty miejscowego proboszcza, pan Stokowski rozpocz\u0105\u0142 przygotowania do maj\u0105cej nast\u0105pi\u0107 zaraz po procesie egzekucji.<\/p>\n\n\n\n

          C<\/strong>hc\u0105c za\u0142atwi\u0107 spraw\u0119 w majestacie prawa i aby nie wygl\u0105da\u0142o to na prywatn\u0105 zemst\u0119 za ko\u0142tun \u017cony, Stokowski \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 s\u0119dzi\u00f3w oraz kat\u00f3w z pobliskiego Grabowa. Spora ilo\u015b\u0107 gorza\u0142ki, jak\u0105 raczono przyby\u0142ych s\u0119dzi\u00f3w, mia\u0142a u\u0142atwi\u0107 wys\u0142uchiwanie j\u0119k\u00f3w oraz zezna\u0144 wykrzykiwanych przez oskar\u017cone w trakcie kolejnych przes\u0142ucha\u0144. Trzy kobiety zmar\u0142y na skutek tortur wkr\u00f3tce po zako\u0144czeniu \u015bledztwa. Mimo to, dla pewno\u015bci, postanowiono \u015bci\u0105\u0107 im po\u015bmiertnie g\u0142owy. Pozosta\u0142e 11 czarownic sp\u0142on\u0119\u0142o na stosach ustawionych przy trakcie z Kalisza do K\u0119pna, w obecno\u015bci kilku tysi\u0119cy os\u00f3b. Nie znamy wprawdzie dok\u0142adnej reakcji t\u0142umu na przeprowadzon\u0105 egzekucj\u0119, wiemy natomiast, o czym pisze naoczny \u015bwiadek tamtych wydarze\u0144, i\u017c co\u015b takiego \u201eobudzi\u0142o si\u0119\u201d w gapiach, \u017ce kieruj\u0105cy procesem Stokowski musia\u0142, wraz z s\u0119dziami oraz katami, czym pr\u0119dzej uchodzi\u0107 z miejsca ka\u017ani. Nie zmniejszy\u0142o to jednak zapa\u0142u \u015bledczych, kt\u00f3rzy ju\u017c nast\u0119pnej nocy wydali postanowienie o sieczeniu r\u00f3zgami trzech c\u00f3rek spalonych czarownic, skutkiem, czego jedna z nich zmar\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

         P<\/strong>roces czarownic w Doruchowie odbi\u0142 si\u0119 szerokim echem w ca\u0142ej Polsce i, jak niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, by\u0142 jedn\u0105 z przyczyn uchwalenia rok p\u00f3\u017aniej prawa zabraniaj\u0105cego stosowania kary \u015bmierci oraz tortur wobec podejrzanych o czary. Wielu jednak do dzisiaj zastanawia si\u0119 w jaki spos\u00f3b mog\u0142o doj\u015b\u0107 do podobnych wydarze\u0144 w liberalnej Polsce \u201ewieku Rozumu\u201d, za panowania \u015bwiat\u0142ego Stanis\u0142awa Augusta? Przecie\u017c nawet w czasach \u015bredniowiecza i odrodzenia nie post\u0119powano u nas tak okrutnie z \u201eczarownicami\u201d.<\/p>\n\n\n\n

         N<\/strong>iekt\u00f3rzy t\u0142umacz\u0105 tragedi\u0119 doruchowsk\u0105 blisko\u015bci\u0105 zniemczonego \u015al\u0105ska, gdzie procesy czarownic na ogromn\u0105 skal\u0119 toczy\u0142y si\u0119 od wiek\u00f3w. Inni wskazuj\u0105 na osob\u0119 niezr\u00f3wnowa\u017conego emocjonalnie dziedzica. Jedynym pewnikiem pozostaje fakt, \u017ce by\u0142 to pierwszy i zarazem ostatni w Polsce pogrom czarownic na tak\u0105 skal\u0119.<\/p>\n\n\n\n


Z Procesowego archiwum<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Wierszem pisane<\/strong><\/p>\n\n\n\n

 *****<\/em><\/p>\n\n\n\n

…uj\u0105wszy gromnic\u0119,<\/em><\/p>\n\n\n\n

                       Pali\u0142 \u0142awnik z burmistrzem w rynku czarownic\u0119;
                       Chc\u0105c jednak pierwej dociec zupe\u0142nej pewno\u015bci,
                       P\u0142awi\u0142 j\u0105 na powrozie w stawie podstaro\u015bci.
                       Zdejmowa\u0142y uroki stare baby dziecku,
                       Skaka\u0142 na pustej baszcie djabe\u0142 po niemiecku.
                       Krzewi\u0142y si\u0119 ko\u0142tuny czarami nadane,
                       Gada\u0142y po francusku baby op\u0119tane,
                       A czkaj\u0105c na kru\u017cgankach po miejscach cudownych,
                       Nabawia\u0142y patrz\u0105cych strach\u00f3w niewymownych.<\/em><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

SABAT CZAROWNIC W S\u0141UPSKU<\/strong><\/p>\n\n\n\n

     S<\/strong>abatem czarownic uczczono w niedziel\u0119 300. rocznic\u0119 spalenia na stosie najs\u0142ynniejszej s\u0142upskiej czarownicy Triny Papisten. W niedzielne po\u0142udnie na s\u0142upskim Starym Rynku zebra\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie wied\u017am, czarownic oraz czarnoksi\u0119\u017cnik\u00f3w. Na rynek przyby\u0142o tak\u017ce kilkuset S\u0142upszczan, kt\u00f3rzy \u2014 jak twierdz\u0105 – czuj\u0105 w sobie magiczn\u0105 moc. Ka\u017cda czarownica wpisa\u0142a si\u0119 na sabatow\u0105 list\u0119. \u201eChyba ka\u017cdy czuje w sobie co\u015b niezwyk\u0142ego, tutaj mo\u017cna \u015bmia\u0142o to zaprezentowa\u0107. Ja wcieli\u0142am si\u0119 w posta\u0107 czarownicy Beatrycze i czuje si\u0119 w tej roli super” \u2014 powiedzia\u0142a 19-letnia Anita. Chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej orszak wied\u017am i czarownic wyruszy\u0142 ze Starego Rynku w kierunku pobliskiej Baszty Czarownic oraz Zamku Ksi\u0105\u017c\u0105t Pomorskich, gdzie odbywa\u0142 si\u0119 Jarmark Gryfit\u00f3w. Tam czarownice odta\u0144czy\u0142y demoniczny taniec oraz demonstrowa\u0142y magiczne techniki m.in. wr\u00f3\u017cenie z kart, rozdawa\u0142y amulety, eliksiry oraz jab\u0142ka m\u0105dro\u015bci. Punktem kulminacyjnym sabatu by\u0142o spalenie miot\u0142y. \u201eTo symbol z\u0142ej magii, dlatego j\u0105 palimy” – twierdzili organizatorzy. Impreza po\u015bwi\u0119cona by\u0142a pami\u0119ci Trina Papisten, czyli Katarzyny Zimmermann. Wed\u0142ug legendy, Trina Papisten przyby\u0142a w okolice S\u0142upska wraz z pierwszym m\u0119\u017cem kowalem Martinem Nipkowem, kt\u00f3ry zaraz po przyje\u017adzie zmar\u0142. Bardzo szybko ponownie wysz\u0142a za ma\u017c za rze\u017anika Andreasa Zimmermanna. Pomaga\u0142a m\u0119\u017cowi w prowadzeniu interes\u00f3w i dzi\u0119ki niej firma sta\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z najpr\u0119\u017cniejszych w S\u0142upsku. Podobno inni s\u0142upscy sklepikarze czuj\u0105c zagro\u017cenie ze strony obrotnej Katarzyny pos\u0105dzili j\u0105 o czary. Katarzyn\u0119 oskar\u017cono o konszachty z szatanem. 30 sierpnia 1701 roku Katarzyna Zimmermann sp\u0142on\u0119\u0142a na stosie. [PAP, 13.08.01]<\/p>\n\n\n\n

\n